Yakın Siyasi Tarihimizdeki Seçimler!

Türkiye, 23 yıl boyunca ‘tek partili’ seçim sistemi ile yönetildi. Ankara’da toplanan ilk Meclis, iki ayrı gruptan oluşuyordu. Bunlar, iki dereceli seçim sistemine göre seçilen yeni üyeler ve Osmanlı Meclis-i Mebusanı’ndan katılan 437 üyeydi. Ancak bu 437 üyenin 337’si dönemi tamamlayabildi. 437 vekilin 23’ü Meclis’e katılmadan istifa etti ya da müstafi sayıldı.

Tek parti döneminde yaşanan 1923, 1927, 1931, 1935 ve 1939 seçimleri, I. Meşrutiyet döneminde çıkartılan İntihab-i Mebusan Kanun-i Muvakkati temel alınarak yapıldı. Bu sistem, iki dereceli ve basit çoğunluk sistemidir. Tek parti dönemi, 1946’daki ilk çok partili seçimle sona erdi. Gelin isterseniz bu tarihten sonra neler oldu bir bakalım.

Tek parti dönemi, 1946’daki ilk çok partili seçimle sona erdi. Seçimden önce çıkarılan 4918 sayılı Milletvekilleri Seçimi Kanunu ile iki dereceli seçim sistemi, tek dereceli çoğunluk seçim sistemine dönüştürüldü. Ancak “açık oy, gizli tasnif” yöntemi yerini korudu ve denetim adli birimler yerine idari birimlerce yapıldı.

Çok partili dönemin 14 Mayıs 1950 milletvekili seçimi, seçim öncesinde çıkarılan 5545 sayılı “Milletvekilleri Seçimi Kanunu” na göre, tek dereceli, eşit, genel, gizli oy, açık tasnif usulüne göre adli denetim altında yapılan ilk seçim oldu.

Bu seçimde, 40 bin nüfusu bir milletvekilinin temsil edeceği ilkesi ile 22 olan seçmen yaşı bu seçimde de uygulandı. 1946-1957 yılları arasında yapılan seçimlerde, tek dereceli liste usulü çoğunluk seçim sistemi uygulandı. Bu sisteme göre, kullanılan oyların salt çoğunluğunu alan parti, o seçim bölgesindeki tüm milletvekillerini kazandı.

1946 seçimleri’ndeki açık oy gizli tasnif skandalına benzer bir skandal da bu seçimlerde yaşanmıştır. Oy kullanma tamamlanmadan seçim sonuçlarının açıklanması yasak olmasına karşın, saat 14.00’dan itibaren radyoda sadece DP’nin kazandığı yerlerin sonuçları açıklanmıştır.

Milletvekili Seçimi Kanunu’nda kabul edilen çevre barajlı nispi temsil (d’Hondt) seçim sistemi, 15 Ekim 1961’de yapılan milletvekili seçiminde uygulandı. 1961 seçiminde ilk kez milletvekili sayısı 450 olarak belirlendi. Yine bu yasaya göre, milletvekili seçilebilme yaşı 30, seçmen yaşı 21, milletvekilliği süresi 4 yıl oldu. Seçimler, Anayasa’da belirtildiği gibi, serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre yapıldı. Seçim sonucuna göre Türkiye’de ilk kez koalisyon hükümeti kuruldu.

1965 seçimleri öncesinde AP’nin tek başına iktidar olmasını önlemek için getirilen Milli Bakiye sistemi bu hedefine ulaşamadı, ancak öyle bir hedefi olmadığı hâlde TİP’i meclise taşıdı.

1969, 1973 ve 1977 yıllarında yapılan seçimlerde barajsız d’Hondt seçim sistemi uygulandı.

Yeni Anayasa seçimler, serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve denetim altında, beş yılda bir yapılmasını hükme bağladı. Ayrıca 10 Haziran 1983’de kabul edilen 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu’na göre 1969, 1973 ve 1977 seçimlerinde uygulanan barajsız d’Hondt seçim sistemi kaldırılmış yerine ülke barajlı (%10) ve seçim çevresi barajlı nispi temsil (d’Hondt) seçim sistemi getirildi.

Yeni Anayasa seçimler, serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve denetim altında, beş yılda bir yapılmasını hükme bağladı. Ayrıca 10 Haziran 1983’de kabul edilen 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu’na göre 1969, 1973 ve 1977 seçimlerinde uygulanan barajsız d’Hondt seçim sistemi kaldırılmış yerine ülke barajlı (%10) ve seçim çevresi barajlı nispi temsil (d’Hondt) seçim sistemi getirildi. 83 seçimlerini Turgut Özal kazandı.

1987 ve 1991 milletvekili seçimlerinde, 2839 sayılı Kanun’da değişiklik yapılarak çifte barajlı d’Hondt seçim sisteminin yanısıra kontenjan uygulaması getirildi, 1991 seçimlerinde de seçmen yaşı 20, milletvekili sayısı 450 olarak kabul edildi.

Kontenjan aday uygulaması ve seçim çevresi barajı, 1995 milletvekili seçimleri öncesi yapılan yasal değişikle kaldırıldı. Bunun yerine, ülke barajlı (%10) d’Hondt seçim sistemi geldi.  1987’de milletvekili sayısı 450’den 550’ye çıkarıldı, seçmen yaşı 18’e indirildi, ceza ve tutukevlerinde tutuklu olarak bulunanlara da oy kullanma hakkı tanındı. Seçimlerin galibi Refah Partisi’yle Necmettin Erbakan oldu. ANAP, DYP, DSP ve CHP meclise milletvekili soktu.

1999 milletvekili seçimlerinde de 1995 yılı seçimindeki uygulamalar aynen sürdü. Seçimlerin ardından ortaya çıkan tabloda hükümetin kurulması konusunda kısa bir belirsizlik yaşansa da DSP, ANAP ve MHP’nin bir araya gelmesiyle 57. Hükümet kuruldu.

Yüzde 10 ülke barajlı d’Hondt sistemi uygulanan seçimde, yalnızca Adalet ve Kalkınma Partisi ve Cumhuriyet Halk Partisi bu barajı aşarak meclise milletvekili sokmayı başardı. AKP çoğunluğu elde ederek 2002 yılında tek başına iktidar oldu.

Görev süresi dolan Türkiye’nin 10. Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer’in yerine 11. Cumhurbaşkanı’nın seçilememesi üzerine Anayasa’nın 101. maddesi gereğince seçimlerin 22 Temmuz 2007 günü yapılması karara bağlandı. Eski seçimlerde olduğu gibi Milletvekili Seçimi Kanunu’nun 33. maddesi gereğince %10 baraj uygulandı. 2004 yerel seçimlerinde de sandıktan açık ara birinci parti olarak çıkan AK Parti genel seçimlerde halktan güvenoyunu da aldı.

21 Ekim 2007 tarihli referandum ile birlikte yürürlüğe giren anayasa değişiklikleri uyarınca genel seçim süresi 5 yıldan 4 yıla indirildi. Başbakan Recep Tayyip Erdoğan 3 Ekim 2010 günü yaptığı açıklamada genel seçimlerin normal tarihinden bir ay önce -Haziran ayı başında- yapılacağını duyurdu. Bu seçimlerde ilk kez 25 yaşındakiler milletvekili adayı olabildiler. 17 partinin katıldığı 2011 seçimlerinde 50 milyondan fazla seçmen oy kullandı. 12 Haziran 2011 günü yapılan seçimlerde yüzde 50 oy aldı.

2015 Haziran’da gerçekleşen seçimlerde AK Parti milletvekili sayısında düşüş yaşadı. AK Parti yüzde 40,98 oy oranı ile birinci parti çıkıp 258 milletvekili çıkarmasına rağmen iktidar olamadı. CHP yüzde 25,0 oy alırken, MHP oy oranını yüzde 16,3’e yükseltti. HDP ise ilk defa parti olarak girdiği seçimlerden yüzde 13,1 oy aldı.

7 Haziran 2015 Milletvekili seçimlerinden sonra oluşan parlamento aritmetiği koalisyonu gerektiriyordu. Ancak, koalisyon için gereken anlaşma ortaya çıkmadı ve seçim 1 Kasım 2015’de tekrarlandı. AK Parti yüzde 49.48, CHP, 25.31, MHP 11.90, HDP ise 10.75 oranında oy aldı.

Ve şimdi Türkiye, 24 Haziran Pazar günü yapılacak seçimlerde geleceğini oylayacak. Bu seçimle 16 Nisan referandumu ile kabul edilen anayasa değişiklikleriyle getirilen “Cumhurbaşkanlığı Sistemine” geçiş tamamlanmış olacak.